Skip to content

P05: Câu lệnh điều kiện

Tác giả: Hà Trí Kiên
Chủ đề: if/elif/else, lồng nhau, ternary, match-case

1. Tổng quan

Câu lệnh điều kiện cho phép chương trình chọn cách xử lý tùy theo điều kiện.

flowchart TD
    Start["Bắt đầu"] --> Check{"Điều kiện?"}
    Check -->|True| Block1["Khối code 1"]
    Check -->|False| Block2["Khối code 2"]
    Block1 --> End["Kết thúc"]
    Block2 --> End

2. Câu lệnh if — Cơ bản

1
2
3
4
5
6
n = 10

if n > 0:
    print("So duong")  # Chỉ chạy khi n > 0

print("Ket thuc")  # Luôn chạy

Cấu trúc

1
2
if <điều kiện>:
    <khối code>  # Thụt lề 4 spaces

3. Câu lệnh if — else

1
2
3
4
5
6
n = -5

if n > 0:
    print("So duong")
else:
    print("So khong duong")

flowchart TD
    Start["n = -5"] --> Check{"n > 0?"}
    Check -->|True| A["print So duong"]
    Check -->|False| B["print So khong duong"]
    A --> End["Kết thúc"]
    B --> End

4. Câu lệnh if — elif — else

 1
 2
 3
 4
 5
 6
 7
 8
 9
10
11
12
score = 85

if score >= 90:
    print("Xuat sac")
elif score >= 80:
    print("Gioi")
elif score >= 70:
    print("Kha")
elif score >= 50:
    print("Trung binh")
else:
    print("Yeu")

Thứ tự quan trọng

Python đánh giá từ trên xuống. Ngay khi gặp điều kiện đúng → chạy khối đó → bỏ qua tất cả elif/else còn lại. 

 1
 2
 3
 4
 5
 6
 7
 8
 9
10
11
# SAI: Điều kiện không đúng thứ tự
if score >= 50:        # score=85 → True ở đây!
    print("Trung binh")  # In ra "Trung binh" — SAI!
elif score >= 80:
    print("Gioi")

# ĐÚNG: Từ cao xuống thấp
if score >= 80:
    print("Gioi")      # score=85 → True ở đây
elif score >= 50:
    print("Trung binh")

5. Câu lệnh if lồng nhau

 1
 2
 3
 4
 5
 6
 7
 8
 9
10
11
12
n = 15

if n > 0:
    if n % 2 == 0:
        print("So duong chan")
    else:
        print("So duong le")
else:
    if n == 0:
        print("So khong")
    else:
        print("So am")

Tránh lồng quá sâu

Code lồng quá sâu khó đọc. Hãy dùng and, or, hoặc elif để thay thế: 

1
2
3
4
5
6
7
8
# Thay vì lồng nhau:
if n > 0:
    if n % 2 == 0:
        print("So duong chan")

# Dùng and:
if n > 0 and n % 2 == 0:
    print("So duong chan")

6. Toán tử ternary — Viết ngắn gọn

 1
 2
 3
 4
 5
 6
 7
 8
 9
10
11
12
13
14
15
16
17
# Cấu trúc: <giá trị nếu True> if <điều kiện> else <giá trị nếu False>

n = 10

# Cách 1: if-else đầy đủ
if n > 0:
    result = "Duong"
else:
    result = "Khong duong"

# Cách 2: Ternary (ngắn hơn)
result = "Duong" if n > 0 else "Khong duong"

# Ứng dụng
max_val = a if a > b else b
min_val = a if a < b else b
abs_val = n if n >= 0 else -n

Ternary lồng nhau (ít khuyến nghị)

1
2
# Có thể lồng nhưng khó đọc
result = "Xuat sac" if score >= 90 else ("Gioi" if score >= 80 else "Kha")

7. So sánh với C++

 1
 2
 3
 4
 5
 6
 7
 8
 9
10
11
12
# if-elif-else
if n > 0:
    print("Duong")
elif n == 0:
    print("Khong")
else:
    print("Am")

# Ternary
result = "Duong" if n > 0 else "Am"

# Không có switch-case (Python 3.10 có match-case)

 1
 2
 3
 4
 5
 6
 7
 8
 9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
// if-else if-else
if (n > 0) {
    cout << "Duong";
} else if (n == 0) {
    cout << "Khong";
} else {
    cout << "Am";
}

// Ternary
string result = (n > 0) ? "Duong" : "Am";

// switch-case
switch (n) {
    case 1: cout << "Mot"; break;
    case 2: cout << "Hai"; break;
    default: cout << "Khac";
}

8. match-case (Python 3.10+)

 1
 2
 3
 4
 5
 6
 7
 8
 9
10
11
12
# match-case tương tự switch-case trong C++
command = "start"

match command:
    case "start":
        print("Bat dau")
    case "stop":
        print("Dung lai")
    case "pause":
        print("Tam dung")
    case _:  # _ là wildcard (tương tự default)
        print("Lenh khong xac dinh")

match-case với pattern matching

 1
 2
 3
 4
 5
 6
 7
 8
 9
10
11
12
# Match với giá trị
point = (1, 0)

match point:
    case (0, 0):
        print("Goc toa do")
    case (x, 0):
        print(f"Truc Ox, x={x}")
    case (0, y):
        print(f"Truc Oy, y={y}")
    case (x, y):
        print(f"Diem ({x}, {y})")

Lưu ý

match-case chỉ có trong Python 3.10+. Trong thi đấu, dùng if-elif-else cho an toàn.

9. Pattern thường gặp trong thi đấu

9.1. Kiểm tra số dương/âm/0

1
2
3
4
5
6
7
n = int(input())
if n > 0:
    print("Duong")
elif n < 0:
    print("Am")
else:
    print("Khong")

9.2. Kiểm tra chẵn/lẻ

1
2
3
4
5
n = int(input())
if n % 2 == 0:
    print("Chan")
else:
    print("Le")

9.3. Kiểm tra năm nhuận

1
2
3
4
5
year = int(input())
if (year % 4 == 0 and year % 100 != 0) or (year % 400 == 0):
    print("Nam nhuan")
else:
    print("Khong nhuan")

9.4. Tìm giá trị lớn nhất / nhỏ nhất

 1
 2
 3
 4
 5
 6
 7
 8
 9
10
11
12
a, b, c = map(int, input().split())

# Tìm max
if a >= b and a >= c:
    print(a)
elif b >= a and b >= c:
    print(b)
else:
    print(c)

# Hoặc dùng hàm
print(max(a, b, c))

9.5. Kiểm tra khoảng

1
2
3
4
5
x = int(input())
if 0 <= x <= 100:
    print("Hop le")
else:
    print("Khong hop le")

9.6. Xếp loại học lực

 1
 2
 3
 4
 5
 6
 7
 8
 9
10
11
score = float(input())
if score >= 9.0:
    print("Xuat sac")
elif score >= 8.0:
    print("Gioi")
elif score >= 7.0:
    print("Kha")
elif score >= 5.0:
    print("Trung binh")
else:
    print("Yeu")

9.7. Kiểm tra tam giác

 1
 2
 3
 4
 5
 6
 7
 8
 9
10
11
12
a, b, c = map(int, input().split())
if a + b > c and a + c > b and b + c > a:
    if a == b == c:
        print("Tam giac deu")
    elif a == b or b == c or a == c:
        print("Tam giac can")
    elif a*a + b*b == c*c or a*a + c*c == b*b or b*b + c*c == a*a:
        print("Tam giac vuong")
    else:
        print("Tam giac thuong")
else:
    print("Khong phai tam giac")

10. Lưu ý / Cạm bẫy hay gặp

Bẫy 1: Quên dấu hai chấm

1
2
3
4
5
6
7
# SAI
if n > 0
    print("Duong")

# ĐÚNG
if n > 0:
    print("Duong")

Bẫy 2: Sai thụt lề

1
2
3
4
5
6
7
# SAI
if n > 0:
print("Duong")  # IndentationError!

# ĐÚNG
if n > 0:
    print("Duong")  # Thụt lề 4 spaces

Bẫy 3: Dùng = thay vì ==

1
2
3
4
5
6
7
# SAI
if n = 5:    # SyntaxError!
    print("OK")

# ĐÚNG
if n == 5:   # So sánh
    print("OK")

Bẫy 4: So sánh float chính xác

1
2
3
4
5
6
# SAI
if x == 0.3:  # Có thể sai do lỗi số thực

# ĐÚNG
if abs(x - 0.3) < 1e-9:
    print("Bang 0.3")

Bẫy 5: Điều kiện always True/False

1
2
3
4
5
6
7
# SAI: luôn True
if True:
    print("Luon chay")

# Cẩn thận với điều kiện luôn đúng/sai
if n or not n:  # Luôn True với MỌI giá trị của n (tautology)
    print("Luon chay")

11. Bài tập thực hành

Bài 1: Giá trị tuyệt đối

Đọc số nguyên n. In ra giá trị tuyệt đối của n.

Lời giải 
1
2
3
4
5
6
n = int(input())
if n >= 0:
    print(n)
else:
    print(-n)
# Hoặc: print(abs(n))

Bài 2: Ngày trong tháng

Đọc tháng (1-12). In ra số ngày trong tháng (giả sử không nhuận).

Lời giải 
1
2
3
4
5
6
7
month = int(input())
if month in [1, 3, 5, 7, 8, 10, 12]:
    print(31)
elif month in [4, 6, 9, 11]:
    print(30)
else:
    print(28)

Bài 3: Xếp loại điểm

Đọc điểm số (0-100). In ra xếp loại: - >= 90: A - >= 80: B - >= 70: C - >= 60: D - < 60: F

Lời giải 
 1
 2
 3
 4
 5
 6
 7
 8
 9
10
11
score = int(input())
if score >= 90:
    print("A")
elif score >= 80:
    print("B")
elif score >= 70:
    print("C")
elif score >= 60:
    print("D")
else:
    print("F")

Bài 4: Năm nhuận

Đọc năm. Kiểm tra năm nhuận.

Lời giải 
1
2
3
4
5
year = int(input())
if (year % 4 == 0 and year % 100 != 0) or (year % 400 == 0):
    print("Nam nhuan")
else:
    print("Khong nhuan")

Bài 5: Tìm số lớn nhất

Đọc 3 số nguyên a, b, c. In ra số lớn nhất.

Lời giải 
1
2
a, b, c = map(int, input().split())
print(max(a, b, c))

12. Bài tập luyện tập

Bài Nền tảng Độ khó Chủ đề
CSES - Increasing Array CSES ⭐ So sánh, điều kiện
CSES - Permutations CSES ⭐ Điều kiện, logic
CSES - Number Spiral CSES ⭐⭐ Điều kiện phức tạp

Bài viết liên quan

Bài trước: P04: Toán tử & Biểu thức
Bài tiếp theo: P06: Vòng lặp — Cơ bản →

💬 Bình luận